Vliegen aan banden 

1 miljoen niet doen

Discussiestuk over 1 miljoen woningen. Oorzaak, gevolg en alternatief.

In 2020 betoogde Bouwend Nederland dat er in de komende tien jaar in dit land een miljoen woningen moet worden gebouwd (dat daarbij ook duizenden nieuwe straten en parkeerplaatsen, plus een menigte nieuwe wegen, recreatiemogelijkheden, distributiecentra, ondergrondse infrastructuur, supermarkten en andere winkels nodig zijn bleef onvermeld).
Auke van der Woud, Het landschap, de mensen, Prometeus, 2020, p. 11

Voorwoord

in dit stuk spelen arbeidsmigranten een rol als 'veroorzakers' van een aanzienlijke bevolkingsgroei in ons land. De conclusie dat ik xenofoob of racistisch zou zijn is niet gerechtvaardigd. Ik ben dat geenszins. Ik behandel de arbeidsmigranten niet als zondebok en ik vind dat arbeidsmigranten die als burgers in ons land zijn toegelaten de volledige burgerrechten moeten krijgen.
Het bouwen van 1 miljoen nieuwe woningen vind ik zeer problematisch, maar ik besef heel goed dat er woningen moeten worden bijgebouwd. Er is nood aan 330.000 woningen.  

 

Inleiding

Een miljoen, dat is het aantal woningen dat de meeste politieke partijen - ook sociaaldemocratische, groene partijen: GL, D66, PvdA, PvdD- volgens hun verkiezingsprogramma’s (oktober en november 2020) willen bouwen.

Deze voornemens zijn gebaseerd op een nota van het Ministerie van Binnenlandse Zaken (juni 2020). Het ministerie berekent een woningtekort van 1 miljoen huizen tot 2030. Er is nu al een tekort aan 330.000 huizen. In de voorspelling is onder meer rekening gehouden met de trend dat de grootte van huishoudens sterk krimpt, onder andere door vergrijzing.

De prognose door CBS in 2018 voor ons land is 18.8 miljoen inwoners in 2035. CBS gaat hierbij uit van een immigratieoverschot van 31.000. Ook zal zijn rekening gehouden met gezinshereniging van immigranten.

Woningen versus verduurzaming

Het bouwen van 1 miljoen woningen is een uitgesproken anti-groene maatregel. Dat sommige politici spreken van natuurinclusief wonen doet daar niets aan af. Stenen zijn strijdig met groen. We zullen een toename zien van mobiliteit (bezit en gebruik van auto’s, scooters, e.d., gebruik van OV, vliegtuigen), aantal honden en katten, beslag op ruimte (wegen, sportvelden, enz.enz. zie citaat van Auke van der Woud), behoefte aan energie, behoefte aan zoet water en aan voedsel, aan controle/handhaving, zorg en onderwijs.

De uitstoot van CO2, stikstofoxiden, fijnstof en de vervuiling door plastic, PFAS en ander afval zullen stijgen en de druk op de natuur en biodiversiteit zal toenemen. Conflicten zullen heviger worden: spanningen tussen burgers (herrie, culturele verschillen), bedreiging van Natura2000-doelen, conflicten tussen burgers en overheden als gevolg van een hogere uitstoot van stikstof en CO2, bouw van energiecentrales en windmolens dichtbij huizen.

Voedsel, ook voor ons vee, en energie – onder meer biomassa- zullen op nog grotere schaal uit het buitenland geïmporteerd moeten worden zodat ook daar natuur wordt vernietigd.

Om het landschap te sparen zou bouwen 'binnen de stadsmuren'  een optie zijn. Vervangen van huizen en wijken die niet energieneutraal zijn te maken door nul-energiehuizen. Alleen vervangen is dan niet de enige oplossing; bouwen van extra woonruimte is nodig. Daarvoor zou je de hoogte moeten ingaan. Probleem daarvan is dan weer bodemdaling. NRC (2021): In stedelijke veen- of kleigebieden is het vaak puur het gewicht van alle gebouwen en wegen dat de slappe grond samendrukt.

Oorsprong bevolkingstoename

Waar komt de bevolkingstoename vandaan? Sinds 2013 is het immigratieoverschot snel toegenomen. De CBS-cijfers van de laatste vier jaar laten zien dat in die periode (2016-2019) het immigratieoverschot 360.500 personen bedroeg, vergelijkbaar met het aantal inwoners van stad Utrecht. 54% kwam uit Europa, vooral uit Oost-Europese landen, 18% uit Azië, met name China en India. Zes procent van dit overschot was asielzoeker. Het geboorteoverschot in die periode was 76.400. Immigratie verklaart dus 82% van de aanwas van de bevolking en arbeidsmigratie 78%.

Zie ook onderstaande tabel (CBS, 2021). Migratiesaldo is hetzelfde als immigratieoverschot en natuurlijke aanwas is hetzelfde als geboorteoverschot. De tabel is gepubliceerd in 2021, na de eerste versie van dit discussiestuk. Op de cijfers van 2020 komen we later terug.

Bron: CBS, 2021

Binnen de categorie van arbeidsmigranten is onderscheid te maken tussen die van lager opleidingsniveau (voor slachterij, bouw, tuinbouw, orderpikkers distributie), middelhoog niveau (bijvoorbeeld verpleegkundigen) en hoger opleidingsniveau (kenniswerkers, met name uit China en India, vooral technisch geschoold).

Factoren die arbeidsimmigratie bevorderen zijn:

  • Mogelijkheid van vrij verkeer van personen in EU
  • Economische voorspoed met veel vraag naar arbeid
  • Kosten: arbeidsmigranten zijn goedkoper dan Nederlandse werknemers
  • Overheid accepteert gemakkelijk een verklaring van werkgevers dat geschikte Nederlandse werknemers niet te vinden zijn. Vooral de VVD wil ondernemend Nederland niet tegenwerken.
  • Het aanstellen van arbeidsmigranten wordt met fiscale en andere maatregelen, bijv. LIV-regeling, gestimuleerd
  • Er is weinig toezicht op werk- en wooncondities van lager opgeleide arbeidsmigranten (bijv. malafide uitzendbureaus)
  • Bevolkingstoename in Nederland wordt nog steeds verdedigd omdat die nodig zou zijn om de kosten van het verzorgen van een vergrijzende bevolking het hoofd te bieden.

Dat laatste argument lijkt niet houdbaar. Met immigratie schuif je de problemen eerder voor je uit; je moet later een nog veel grotere grijze bevolking verzorgen. Het CPB, geciteerd door Paul Scheffer (2018), liet in 2003 bovendien zien dat Nederland in 2050 39 miljoen burgers zal hebben als je eraan vasthoudt om via immigratie de verhouding tussen actieven en bejaarden op peil te houden.

Behalve door (arbeids)migranten wordt woonruimte opgeëist door buitenlandse studenten aan Nederlandse universiteiten en hogescholen. In 2017 waren er 112.000 buitenlandse studenten in Nederland, tegenover 17.000 Nederlandse studenten in het buitenland.

De woningnoodprognoses, van ministerie Binnenlandse Zaken en CBS, waarin wordt uitgegaan van groei van de bevolking, zijn gedaan vóórdat de coronapandemie losbrak.

Bevolkingstoename en corona

De situatie is na het losbreken van de coronapandemie aanzienlijk veranderd:

  • Ten opzichte van 2019 is in 2020 in de eerste drie kwartalen het immigratieoverschot gehalveerd (CBS), al is er weer groei in het derde kwartaal.
  • Naar aanleiding van corona-besmettingen in branches als de vleesverwerking zijn onmenselijke omstandigheden van arbeidsimmigranten gesignaleerd (wonen, werken, financiële uitbuiting). Rapport-Roemer. 
  • Er is meer kritiek gekomen op het laissez faire-beleid van de regering om arbeidsmigranten aan te stellen en op de financiële stimulering van arbeidsimmigratie.
  • Er is minder werk voor arbeidsmigranten. Corona maakte reeds honderden migranten werkloos en dakloos.
  • De werkloosheid van Nederlanders stijgt sterk.

Corona geeft aanleiding tot bezinning. Willen we wel terug naar de situatie vóór corona?

Alternatief

Doorgaan met laten instromen van arbeidsmigranten en het bijbouwen van woningen om al die mensen te huisvesten zal leiden tot een grote aanslag op de leefbaarheid van ons land. Deze negatieve effecten zullen de “baten” van hogere consumptie en belastingopbrengsten waarschijnlijk overtreffen.

Bevolkingspolitiek is nodig. Helaas lijkt bevolkingspolitiek een taboe voor andere dan populistische partijen, inclusief VVD. Populistische partijen en VVD sluiten liefst onze grenzen. Ze hebben het echter uitsluitend over asielimmigranten. Arbeidsimmigratie zouden ze het liefst blijven vrijgeven. Niet-populistische partijen die hun verantwoordelijkheid om vluchtelingen op te vangen niet willen ontlopen, kunnen met gerust hart hun vraagtekens zetten bij het naar binnen halen van arbeidsimmigranten.

Ik denk aan een aantal mogelijkheden om de als vanzelfsprekend geachte arbeidsimmigratie in de naaste toekomst te kunnen verminderen en het bouwen van woningen te beperken:

  • Aandacht voor plaatsing, scholing en begeleiding van Nederlandse werkloze burgers voor werkplekken die vóór corona door arbeidsimmigranten werden ingenomen
  • Fiscaal stimuleren van werkgevers om Nederlandse burgers in plaats van arbeidsmigranten (tijdelijk) aan te stellen.
  • Strengere eisen stellen aan werkgevers om te voorkomen dat ze snel hun toevlucht nemen tot aanstellen van arbeidsmigranten. Dit maakt het aanstellen van arbeidsmigranten duurder.
  • Verbeteren van lonen en arbeidsomstandigheden van mensen die onaangenaam of smerig werk doen zal innovatie van werkzaamheden aanjagen, bijvoorbeeld in de vorm van robotisering van zwaar of eentonig werk.
  • Inrichten als woningen van, als gevolg van corona, leegstaande kantoren en winkels.

Huidige praktijken van landbouw en veeteelt lijken ook te gaan verschuiven wat de mogelijkheid geeft om minder beroep te doen op immigratie:

  • Kringlooplandbouw of landschapsinclusieve landbouw die meer arbeidsintensief is dan intensieve landbouw kan veel zinvol werk opleveren, zowel in de landbouw zelf als bij de distributie en verkoop, op korte afstand tussen boer en consument.
  • Ander werk dat zo onaantrekkelijk is dat alleen arbeidsmigranten het willen doen zou juist kunnen verdwijnen. Voorbeeld: door maatregelen als uitkoop van stikstofintensieve veebedrijven, door groter aanbod van vegetarische vleesvervangers en door de opkomst van kweekvlees (ook gesteund door Ministerie van LNV) zal werk in de vleesverwerking afnemen.

Referenties

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/01/bevolking-groeit-naar-ruim-17-4-miljoen-inwoners

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/44/bevolking-groeit-weer-in-derde-kwartaal

Roodenburg, H. et al. Immigration and the Dutch Economy. Den Haag, CPB, 2003, p. 14.

Scheffer, P., Immigratie in een open samenleving: naar een strategische agenda, p. 57-106, in: Regie over migratie, WRR, 19-06-2018

Staat van de Woningmarkt, Ministerie van Binnenlandse Zaken, juni 2020

Auke van der Woud, Het landschap, de mensen, Prometeus, 2020

De grond zakt weg onder onze voeten, NRC, 16 januari 2021

Forse toename arbeidsmigranten bij daklozen, NRC, 10 februari 2021

Den Haag, 091220. Derde versie 220221

paul@vandermaesen.nl, @MaesenPaul